ارتباط استرس و اضطراب با بیماریهای جسمانی؛ وقتی روان و بدن با یکدیگر در ارتباط هستند
آیا ممکن است فشار روانی، اضطراب و استرس مزمن روی بدن اثر بگذارند؟
پاسخ علم امروز بله، اما نه به معنای ساده و قطعی «بیماری از اعصاب است» است.
بدن و روان دو سیستم جدا از یکدیگر نیستند. مغز، دستگاه عصبی، سیستم هورمونی و سیستم ایمنی دائماً با یکدیگر در ارتباطاند. یکی از حوزههای علمی که این ارتباط را بررسی میکند، سایکونوروایمونولوژی (Psychoneuroimmunology) یا «روانعصبایمنیشناسی» است. پژوهشها نشان میدهند که استرس روانی میتواند از طریق سیستم عصبی سمپاتیک و محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال (HPA) بر عملکرد سیستم ایمنی و فرایندهای التهابی اثر بگذارد.
استرس چگونه بر بدن اثر میگذارد؟
وقتی انسان با یک تهدید یا فشار روانی مواجه میشود، مغز آن را ارزیابی کرده و بدن وارد وضعیت آمادهباش میشود.
دو مسیر مهم در این پاسخ عبارتاند از:
محور HPA
سیستم عصبی سمپاتیک
در این فرایند هورمونها و پیامرسانهایی مانند کورتیزول، آدرنالین و نورآدرنالین تغییر میکنند و این مواد میتوانند بر فعالیت سلولهای سیستم ایمنی اثر بگذارند.
استرس کوتاهمدت بخشی طبیعی از سازوکار سازگاری بدن است؛ مشکل بیشتر زمانی مطرح میشود که استرس مزمن، مکرر و طولانیمدت باشد.
در استرس مزمن، تنظیم طبیعی پاسخهای التهابی میتواند دچار اختلال شود و برخی مسیرهای پیشالتهابی فعالتر شوند. البته این رابطه پیچیده است و واکنش بدن در افراد مختلف یکسان نیست.
پسوریازیس؛ نمونهای از ارتباط روان، مغز و سیستم ایمنی
پسوریازیس یک بیماری مزمن التهابی و ایمنیواسطه است که عوامل ژنتیکی و محیطی مختلفی در آن نقش دارند.
استرس بهتنهایی باعث ایجاد پسوریازیس نمیشود؛ اما در برخی افراد میتواند محرک شروع یا تشدید دورههای بیماری باشد.
آکادمی پوست آمریکا نیز استرس را یکی از محرکهای شایع شعلهور شدن پسوریازیس معرفی میکند.
مطالعات و مرورهای علمی نیز ارتباط زمانی میان استرس روانشناختی و شروع، عود یا تشدید پسوریازیس را گزارش کردهاند.
بنابراین ممکن است چرخهای شکل بگیرد:
استرس → تشدید علائم پوستی → نگرانی درباره ظاهر و سلامت → افزایش اضطراب → استرس بیشتر → احتمال تشدید علائم
این چرخه نشان میدهد که در برخی بیماران، توجه به سلامت روان میتواند بخشی از مراقبت جامع از بیماری باشد.
نقش التهاب و سیستم ایمنی چیست؟
در برخی بیماریهای التهابی و خودایمنی، فعالیت نامتعادل سیستم ایمنی باعث ایجاد یا تشدید التهاب میشود.
در پسوریازیس، مسیرهای ایمنی متعددی درگیر هستند و IL-17 یکی از مولکولهای مهم در پاتوفیزیولوژی بیماری محسوب میشود.
برخی پژوهشها ارتباط میان استرس، اختلال در محور HPA، افزایش نشانگرهای التهابی و شدت پسوریازیس را بررسی کردهاند؛ با این حال، این مطالعات به تنهایی ثابت نمیکنند که استرس علت مستقیم بیماری است.
این نکته بسیار مهم است:
ارتباط میان استرس و بیماری به معنای «روانی بودن بیماری» نیست.
پسوریازیس یک بیماری واقعی و جسمانی است و فرد مبتلا به درمان و پیگیری پزشکی نیاز دارد.
آیا استرس میتواند بیماریهای خودایمنی را ایجاد کند؟
پاسخ ساده این است: نمیتوان چنین ادعای کلیای کرد.
بیماریهای خودایمنی حاصل تعامل پیچیدهای از عوامل ژنتیکی، ایمنی، محیطی و گاهی عوامل هورمونی و عفونی هستند.
استرس میتواند در برخی افراد بر سیستم ایمنی اثر بگذارد و ممکن است در شروع یا تشدید برخی بیماریهای التهابی و خودایمنی نقش داشته باشد، اما به این معنا نیست که:
«اگر کسی استرس نداشته باشد، به بیماری خودایمنی مبتلا نمیشود.»
یا:
«بیماری خودایمنی فقط به دلیل اضطراب ایجاد شده است.»
چنین نتیجهگیریهایی از نظر علمی قابل دفاع نیستند. پژوهشهای جدید نیز بر پیچیدگی و تفاوتهای فردی در پاسخ سیستم ایمنی به استرس تأکید دارند.
اضطراب چگونه علائم جسمانی ایجاد میکند؟
حتی در فردی که بیماری جسمانی ندارد، اضطراب میتواند علائم واقعی جسمانی ایجاد کند؛ از جمله:
- افزایش ضربان قلب
- تعریق
- تنش عضلانی
- سردرد
- مشکلات گوارشی
- احساس تنگی نفس
- لرزش
- اختلال خواب
- خستگی
این علائم واقعی هستند، اما علت آنها الزاماً یک بیماری خطرناک نیست.
از طرف دیگر، فردی که به بیماری جسمانی مبتلاست نیز ممکن است در اثر اضطراب، علائم خود را شدیدتر تجربه کند.
بنابراین رابطه روان و بدن میتواند دوطرفه باشد:
استرس میتواند بر بدن اثر بگذارد و بیماری جسمانی نیز میتواند استرس و اضطراب ایجاد کند.
بیماری جسمانی چگونه بر سلامت روان اثر میگذارد؟
این رابطه فقط از روان به بدن نیست.
فرد مبتلا به یک بیماری مزمن ممکن است با:
- نگرانی درباره آینده
- تغییر تصویر بدنی
- محدودیتهای زندگی
- درد یا خارش
- هزینههای درمان
- ترس از عود بیماری
- کاهش اعتمادبهنفس
- مشکلات اجتماعی
مواجه شود.
برای مثال، فرد مبتلا به پسوریازیس ممکن است به دلیل ظاهر ضایعات پوستی از حضور در جمع یا روابط اجتماعی اجتناب کند. همین فشار روانی میتواند کیفیت زندگی را کاهش دهد و به نوبه خود مدیریت بیماری را دشوارتر کند. آکادمی پوست آمریکا نیز بر تأثیر پسوریازیس بر سلامت روان و کیفیت زندگی تأکید دارد.
آیا رواندرمانی میتواند بیماری جسمانی را درمان کند؟
در اینجا باید میان درمان بیماری و کمک به مدیریت بیماری تفاوت قائل شد.
رواندرمانی جایگزین متخصص پوست، روماتولوژیست یا سایر پزشکان نیست.
اما مدیریت اضطراب و استرس میتواند بخشی از مراقبت جامع از فرد مبتلا به بیماری مزمن باشد.
روشهایی مانند:
- درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)
- آموزش مهارتهای تنظیم هیجان
- تمرینهای آرامسازی
- ذهنآگاهی
- بهبود خواب
- مدیریت استرس
- حمایت اجتماعی
- رواندرمانی در صورت وجود اضطراب یا افسردگی
میتوانند به فرد کمک کنند با بیماری، علائم و فشارهای روانی ناشی از آن بهتر کنار بیاید.
در مورد پسوریازیس نیز منابع تخصصی پوست، در کنار درمان پزشکی، مدیریت استرس را برای افرادی که استرس یکی از محرکهای آنهاست توصیه میکنند.
یک نگاه جامعتر به سلامت
امروزه نگاه پزشکی فقط به «عضو بیمار» محدود نمیشود.
انسان مجموعهای از سیستمهای بههمپیوسته است:
مغز ↔ سیستم عصبی ↔ سیستم هورمونی ↔ سیستم ایمنی ↔ بدن
به همین دلیل، مراقبت از سلامت روان به معنای انکار بیماری جسمانی نیست؛ بلکه بخشی از نگاه زیستی ـ روانی ـ اجتماعی (Biopsychosocial) به سلامت است.
اگر فردی مبتلا به بیماری مزمنی مانند پسوریازیس است، بهتر است همزمان با دریافت درمان پزشکی مناسب، به خواب، استرس، اضطراب، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی خود نیز توجه کند.
جمعبندی
استرس و اضطراب جادویی نیستند که هر بیماری جسمانی را ایجاد کنند؛ اما بدن نیز از فشارهای روانی جدا نیست.
استرس مزمن میتواند از طریق مسیرهای عصبی، هورمونی و ایمنی بر فرایندهای التهابی اثر بگذارد و در برخی بیماریها، از جمله پسوریازیس، به عنوان یکی از عوامل تشدیدکننده مطرح است.
بنابراین هدف، مقصر دانستن روان برای بیماری جسمانی نیست؛ بلکه رسیدن به یک نگاه کاملتر است:
برای مراقبت از بدن، فقط بدن را نبینیم؛ و برای مراقبت از روان، بدن را فراموش نکنیم.
