آیا داروهای روانپزشکی اعتیادآور هستند؟
بررسی وابستگی، سوءمصرف و نحوه قطع داروهای روانپزشکی
یکی از مهمترین دلایلی که برخی افراد از مراجعه به روانپزشک یا شروع درمان دارویی خودداری میکنند، ترس از «اعتیاد به داروهای روانپزشکی» است.
گاهی فرد میگوید:
«اگر دارو را شروع کنم، دیگر نمیتوانم آن را قطع کنم.»
«داروهای اعصاب آدم را وابسته میکنند.»
«قرص روانپزشکی مغز را خراب میکند.»
«اگر یک بار داروی خواب یا اضطراب بخورم، معتاد میشوم.»
این نگرانیها قابل درک هستند، اما از نظر علمی نمیتوان همه داروهای روانپزشکی را در یک گروه قرار داد. برخی داروها واقعاً قابلیت سوءمصرف و ایجاد وابستگی دارند، اما بسیاری از داروهای روانپزشکی چنین ویژگیای ندارند.
بنابراین مهم است میان چند مفهوم تفاوت بگذاریم.
اعتیاد، وابستگی و علائم قطع دارو یکسان نیستند
یکی از اشتباهات رایج، یکی دانستن این سه مفهوم است:
۱. اعتیاد یا اختلال مصرف
در اعتیاد، فرد علیرغم پیامدهای منفی، میل و اجبار قابلتوجهی برای مصرف ماده دارد و کنترل مصرف برای او دشوار میشود.
۲. وابستگی جسمانی
وابستگی جسمانی به این معناست که بدن در اثر مصرف مداوم یک ماده با آن سازگار شده و با کاهش سریع یا قطع آن ممکن است علائم ترک ایجاد شود.
وابستگی جسمانی الزاماً به معنای اعتیاد نیست.
برای مثال، برخی داروها ممکن است در صورت مصرف طولانیمدت باعث وابستگی جسمانی شوند، بدون اینکه فرد رفتار اعتیادی داشته باشد.
۳. علائم قطع دارو
برخی داروها اگر ناگهانی قطع شوند، میتوانند علائمی مانند اضطراب، بیخوابی، سرگیجه، تهوع، تحریکپذیری یا تغییرات خلقی ایجاد کنند.
این علائم لزوماً به معنای «معتاد شدن» فرد نیستند.
کدام داروهای روانپزشکی بیشتر در معرض سوءمصرف و وابستگی هستند؟
همه داروهای روانپزشکی از نظر احتمال سوءمصرف یکسان نیستند.
بنزودیازپینها؛ مهمترین گروه از نظر وابستگی
داروهایی مانند:
-
آلپرازولام
-
کلونازپام
-
دیازپام
-
لورازپام
در گروه بنزودیازپینها قرار دارند.
این داروها در درمان برخی اختلالات اضطرابی، حملات پانیک، بیخوابی و برخی شرایط دیگر کاربرد دارند و میتوانند بسیار مؤثر باشند؛ اما در صورت مصرف مداوم، بهخصوص با دوزهای بالاتر یا در افراد دارای سابقه سوءمصرف مواد، خطر تحمل، وابستگی، سوءمصرف و اختلال مصرف افزایش مییابد. FDA برای تمام بنزودیازپینها درباره سوءمصرف، اعتیاد، وابستگی جسمانی و علائم ترک هشدار جدی صادر کرده است.
نکته مهم این است که حتی مصرف طبق نسخه نیز میتواند در برخی افراد وابستگی جسمانی ایجاد کند.
به همین دلیل این داروها باید با ارزیابی دقیق پزشک و معمولاً با کمترین دوز مؤثر و برای کوتاهترین مدت مناسب استفاده شوند.
داروهای محرک نیز میتوانند سوءمصرف شوند
برخی داروهای محرک برای درمان ADHD و نارکولپسی تجویز میشوند.
این داروها با داروهای ضدافسردگی یا بسیاری از داروهای معمول روانپزشکی تفاوت دارند و به دلیل اثراتشان بر سیستمهای دوپامینی و نورآدرنرژیک، در شرایط خاص میتوانند مورد سوءمصرف قرار بگیرند.
اما این موضوع به این معنا نیست که هر فردی که داروی محرک را طبق نسخه مصرف میکند، معتاد خواهد شد.
پزشک باید دوز، سابقه مصرف مواد، شرایط جسمانی و پاسخ فرد به درمان را در طول دوره درمان بررسی کند. NIMH نیز داروهای محرک را در میان داروهای مورد استفاده برای ADHD و نارکولپسی قرار میدهد.
آیا داروهای ضدافسردگی اعتیادآور هستند؟
اینجا یکی از مهمترین سوءتفاهمها وجود دارد.
داروهای ضدافسردگی مانند SSRIها و SNRIها معمولاً در معنای کلاسیک اعتیادآور نیستند و مانند بنزودیازپینها برای ایجاد احساس نشئگی یا سرخوشی مصرف نمیشوند.
اما این به معنای آن نیست که میتوان آنها را بدون برنامه قطع کرد.
برخی افراد پس از قطع ناگهانی داروهای ضدافسردگی دچار علائم قطع (discontinuation/withdrawal symptoms) میشوند.
این علائم میتوانند شامل:
- سرگیجه
- تهوع
- اضطراب
- تحریکپذیری
- اختلال خواب
- احساسات غیرمعمول بدنی
- سردرد
- تپش قلب
- افت خلق
- احساساتی شبیه «شوک الکتریکی» یا brain zaps
باشند.
بنابراین:
علائم قطع ضدافسردگی ≠ اعتیاد
اما همچنان به این معناست که قطع دارو باید اصولی و تحت نظر پزشک انجام شود.
داروهای ضدافسردگی چه زمانی اثر میکنند؟
یکی دیگر از دلایل قطع زودهنگام دارو این است که فرد انتظار دارد از همان روزهای اول احساس بهتری پیدا کند.
در حالی که اثر داروهای ضدافسردگی معمولاً تدریجی است.
بر اساس اطلاعات NHS، شروع اثر ممکن است حدود ۱ تا ۲ هفته زمان ببرد و اثر کاملتر در برخی افراد تا حدود ۸ هفته طول بکشد.
NIMH نیز معمولاً بازه ۴ تا ۸ هفته را برای ارزیابی اثر کاملتر داروهای ضدافسردگی مطرح میکند.
البته زمان پاسخ به دارو به نوع دارو، تشخیص، دوز، ویژگیهای فردی و شرایط بالینی بستگی دارد.
چرا بعضی افراد فکر میکنند دارویشان «اعتیادآور» شده است؟
گاهی فرد دارویی را قطع میکند و حالش بدتر میشود.
مثلاً:
«قرص را قطع کردم، دوباره اضطراب گرفتم؛ پس بدنم به دارو معتاد شده.»
اما چند احتمال مختلف وجود دارد:
۱. بیماری اصلی دوباره فعال شده باشد.
۲. فرد دچار علائم قطع دارو شده باشد.
۳. هر دو اتفاق همزمان رخ داده باشند.
به همین دلیل تشخیص تفاوت میان عود بیماری و علائم قطع گاهی نیازمند ارزیابی پزشک است.
داروهای روانپزشکی چقدر باید مصرف شوند؟
هیچ پاسخ واحدی برای همه بیماران وجود ندارد.
مدت درمان به عواملی مانند:
- نوع اختلال
- شدت بیماری
- تعداد دورههای قبلی
- پاسخ فرد به درمان
- احتمال عود
- وجود بیماریهای همراه
- نوع دارو
- عوارض دارو
بستگی دارد.
برای مثال، در افسردگی ممکن است پس از بهبود علائم نیز درمان برای مدتی ادامه پیدا کند. NHS معمولاً ادامه درمان ضدافسردگی را حداقل چند ماه پس از بهبود توصیه میکند، اما مدت دقیق باید بر اساس وضعیت فرد توسط پزشک تعیین شود.
در اختلالاتی مانند دوقطبی، اسکیزوفرنی یا برخی اختلالات عودکننده، درمان نگهدارنده ممکن است طولانیمدت باشد.
بنابراین این تصور که:
«داروی روانپزشکی باید حتماً بعد از چند ماه قطع شود»
نیز درست نیست.
دارو را چگونه باید مصرف کرد؟
اصل مهم این است:
داروی روانپزشکی باید دقیقاً مطابق نسخه مصرف شود.
نباید فرد:
دوز دارو را خودش افزایش دهد.
داروی فرد دیگری را مصرف کند.
به دلیل یک روز حال خوب، دارو را قطع کند.
به دلیل یک روز حال بد، دوز را خودسرانه بالا ببرد.
دارو را یک روز در میان مصرف کند، مگر اینکه پزشک چنین دستوری داده باشد.
داروهای مختلف را بدون اطلاع پزشک با یکدیگر ترکیب کند.
NIMH نیز تأکید میکند که بیمار باید پزشک را از تمام داروها، مکملها و موادی که مصرف میکند مطلع کند و دارو را مطابق دستور مصرف کند.
آیا وقتی حالم خوب شد میتوانم دارو را قطع کنم؟
خیر، نه بدون مشورت با پزشک.
بهبود علائم الزاماً به معنای پایان نیاز به درمان نیست.
گاهی دارو باعث شده علائم کنترل شوند و قطع زودهنگام آن خطر عود بیماری را افزایش دهد.
از طرف دیگر، برخی داروها باید بهتدریج کاهش پیدا کنند تا بدن فرصت سازگاری داشته باشد.
در مورد ضدافسردگیها، کاهش تدریجی دوز معمولاً برای کاهش احتمال علائم قطع توصیه میشود.
بنزودیازپینها را چگونه باید قطع کرد؟
این قسمت بسیار مهم است.
بنزودیازپینها نباید خودسرانه و ناگهانی قطع شوند، بهخصوص پس از مصرف مداوم.
FDA هشدار داده است که قطع ناگهانی یا کاهش سریع دوز میتواند باعث علائم ترک شدید، از جمله تشنج شود و در مواردی تهدیدکننده زندگی باشد.
به همین دلیل، کاهش دوز باید:
تدریجی + فردمحور + تحت نظارت پزشک
باشد.
هیچ برنامه واحدی برای همه افراد وجود ندارد؛ سرعت کاهش باید با توجه به نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان، شرایط پزشکی و واکنش فرد تنظیم شود.
بنابراین ارائه یک نسخه عمومی مانند «هر هفته فلان مقدار از دارو کم کنید» برای سایت پزشکی کار درستی نیست.
آیا داروی روانپزشکی مغز را خراب میکند؟
این هم یکی از باورهای رایج اما غیرعلمی است.
داروهای روانپزشکی، مانند سایر داروها، میتوانند عوارض جانبی داشته باشند و مصرف آنها باید بر اساس نسبت فایده به خطر ارزیابی شود.
اما این گزاره که:
«داروهای روانپزشکی مغز را خراب میکنند»
یک ادعای کلی و فاقد پشتوانه علمی است.
پزشک هنگام انتخاب دارو عواملی مانند تشخیص، سن، بیماریهای جسمانی، داروهای همزمان، عوارض احتمالی و پاسخ قبلی بیمار را در نظر میگیرد.
آیا دارو به تنهایی کافی است؟
در بسیاری از اختلالات، دارو تنها یکی از اجزای درمان است.
برای بعضی بیماران، رواندرمانی، اصلاح سبک زندگی، خواب منظم، فعالیت بدنی، حمایت اجتماعی و آموزش مهارتهای روانشناختی نیز اهمیت زیادی دارند.
در برخی اختلالات، ترکیب رواندرمانی و دارودرمانی میتواند رویکرد مناسبی باشد.
بنابراین هدف درمان نباید صرفاً این باشد که:
«یک قرص بخورم و تمام شود.»
هدف اصلی، کاهش علائم، بهبود عملکرد و افزایش کیفیت زندگی است.
چه کسانی باید درباره احتمال سوءمصرف دارو حساستر باشند؟
پزشک در تجویز داروهای دارای پتانسیل سوءمصرف باید به عواملی مانند:
سابقه اختلال مصرف مواد
مصرف همزمان الکل یا مواد دیگر
سابقه سوءمصرف دارو
مصرف دوزهای بالاتر از تجویز
درخواست مکرر برای افزایش دوز
مصرف داروی فرد دیگر
استفاده از دارو برای ایجاد آرامش یا سرخوشی خارج از هدف درمانی توجه کند.
این موضوع بهویژه درباره بنزودیازپینها اهمیت دارد. FDA توصیه میکند خطر سوءمصرف و اعتیاد پیش از تجویز و در طول درمان ارزیابی شود.
یک باور مهم را اصلاح کنیم
«وابسته شدن به دارو» با «معتاد شدن به دارو» یکی نیست.
ممکن است بدن به یک دارو سازگار شود و قطع ناگهانی آن باعث علائم ترک شود، بدون اینکه فرد رفتار اعتیادی داشته باشد.
از طرف دیگر، برخی داروها واقعاً پتانسیل سوءمصرف و اعتیاد دارند و باید با احتیاط بیشتری مصرف شوند.
بنابراین نگاه علمی نه این است که:
«همه داروهای روانپزشکی اعتیادآورند»
و نه این است که:
«هیچ داروی روانپزشکی نمیتواند وابستگی ایجاد کند.» واقعیت بین این دو قرار دارد.
چه زمانی باید فوراً با پزشک تماس گرفت؟
اگر پس از شروع، تغییر دوز یا قطع دارو علائم شدید یا غیرمعمول ایجاد شد، نباید منتظر ماند.
بهویژه در مواردی مانند:
- تشنج
- اختلال شدید هوشیاری
- مشکلات تنفسی
- واکنش شدید دارویی
- افکار خودکشی یا آسیب به خود
- بیقراری یا تغییرات رفتاری شدید
- علائم روانپریشی یا مانیا
باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.
ترس از داروهای روانپزشکی قابل درک است، اما ترس نباید جایگزین اطلاعات علمی شود.
بسیاری از داروهای روانپزشکی اعتیادآور نیستند؛ در مقابل، گروههایی مانند بنزودیازپینها میتوانند خطر سوءمصرف، اعتیاد و وابستگی جسمانی داشته باشند و نیازمند تجویز و قطع دقیق و تحت نظارت پزشک هستند.
داروهای ضدافسردگی نیز معمولاً اعتیادآور به معنای کلاسیک نیستند، اما قطع ناگهانی آنها میتواند باعث علائم قطع شود و به همین دلیل معمولاً باید با برنامه تدریجی کاهش داده شوند.
داروی روانپزشکی نه دشمن است و نه معجزه؛ یک ابزار درمانی است که باید درست انتخاب، درست مصرف و در زمان مناسب و به شیوه مناسب قطع شود.
هیچ داروی روانپزشکی را خودسرانه شروع، تغییر دوز یا قطع نکنید. برنامه درمان و قطع دارو باید توسط روانپزشک و بر اساس شرایط فردی تعیین شود.
