اعتیادهای رفتاری چیست؟ از قمار و گیم تا اعتیادهای نوظهور
در گذشته وقتی صحبت از «اعتیاد» میشد، ذهن بیشتر به سمت موادی مانند الکل، تریاک، هروئین، شیشه و سایر مواد مخدر میرفت. اما امروزه روانشناسی و روانپزشکی با پدیدهای مهمتر مواجهاند: رفتارهایی که بدون مصرف ماده میتوانند به شکل تکرارشونده، خارج از کنترل و آسیبزا ادامه پیدا کنند.
این رفتارها در ادبیات علمی با عنوان اعتیادهای رفتاری (Behavioral Addictions) شناخته میشوند.
در این نوع مشکلات، فرد به جای یک ماده شیمیایی، به یک رفتار پاداشدهنده وابسته میشود؛ رفتاری مانند قمار یا بازیهای دیجیتال که میتواند مدارهای پاداش، انگیزش، یادگیری و کنترل تکانه را درگیر کند.
البته باید میان «رفتار لذتبخش» و «اختلال» تفاوت قائل شد. سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که بیشتر افرادی که بازی میکنند یا در فعالیتهای مرتبط با قمار شرکت میکنند، الزاماً دچار اختلال نمیشوند؛ مسئله زمانی جدی میشود که رفتار از کنترل خارج شده و موجب آسیب و اختلال قابلتوجه در زندگی فرد شود.
اعتیاد رفتاری چگونه شکل میگیرد؟
مغز انسان بهطور طبیعی برای یادگیری رفتارهای پاداشدهنده طراحی شده است.
وقتی یک رفتار با احساس لذت، هیجان، موفقیت، کاهش اضطراب یا فرار موقت از احساسات ناخوشایند همراه میشود، احتمال تکرار آن افزایش پیدا میکند.
برای مثال:
تنهایی → بازی → احساس موفقیت و ارتباط → کاهش موقت ناراحتی → تکرار بازی
یا:
استرس → قمار → هیجان و امید به برد → پاداش احتمالی → تکرار قمار
با تکرار این چرخه، رفتار ممکن است از یک انتخاب تفریحی به یک الگوی عادتی و سپس مشکلزا تبدیل شود.
در اعتیادهای رفتاری، عواملی مانند حساسیت به پاداش، انتظار پاداش، کنترل تکانه، یادگیری و شرایط هیجانی فرد در تعامل با یکدیگر نقش دارند. پژوهشهای جدید نیز نشان میدهند که اعتیادهای رفتاری میتوانند با مشکلاتی مانند افسردگی، اضطراب و ADHD همزمان باشند.
اختلال قمار یا Gambling Disorder چیست؟
اختلال قمار یکی از شناختهشدهترین اعتیادهای رفتاری است و در DSM-5 در گروه اختلالات اعتیادی قرار گرفته است.
در ICD-11 نیز اختلال قمار در گروه «اختلالات ناشی از رفتارهای اعتیادآور» قرار دارد.
سه ویژگی اصلی در تعریف ICD-11 اهمیت ویژهای دارند:
1. کاهش کنترل بر قمار
2. اولویت پیدا کردن قمار نسبت به سایر فعالیتهای زندگی
3. ادامه دادن قمار با وجود پیامدهای منفی
این رفتار باید به اندازهای شدید باشد که موجب آسیب قابلتوجه در زندگی شخصی، خانوادگی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی شود.
چرا قمار میتواند اعتیادآور شود؟
قمار یک ویژگی بسیار مهم دارد: «پاداش غیرقابل پیشبینی»
فرد نمیداند چه زمانی برنده خواهد شد.
گاهی میبازد، گاهی برنده میشود و گاهی درست زمانی که انتظار برد ندارد، پاداش دریافت میکند.
این تقویت متناوب و غیرقابل پیشبینی میتواند رفتار را بسیار مقاوم کند.
به همین دلیل ممکن است فرد بعد از چندین باخت همچنان با خود بگوید: «فقط یک بار دیگر.»
و همین «یک بار دیگر» میتواند بارها تکرار شود.
در قمار آنلاین، سرعت بازی، دسترسی دائمی، تبلیغات، پرداختهای دیجیتال و ترکیب قمار با ورزش و سرگرمی میتوانند خطر را افزایش دهند. سازمان جهانی بهداشت نیز درباره نقش تبلیغات گسترده آنلاین و ورزشی در عادیسازی قمار، بهویژه برای کودکان و نوجوانان، هشدار داده است.
گیمینگ چه زمانی به اختلال تبدیل میشود؟
بازی کردن به خودی خود بیماری نیست.
برای بسیاری از کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، بازی یک سرگرمی سالم، اجتماعی و حتی گاهی فرصتی برای یادگیری و تعامل است.
اما Gaming Disorder یا اختلال بازی زمانی مطرح میشود که الگوی بازی ویژگیهای مشخصی پیدا کند.
طبق ICD-11:
کنترل فرد بر بازی کاهش پیدا میکند؛
بازی نسبت به سایر فعالیتها اولویت پیدا میکند؛
فرد با وجود پیامدهای منفی، بازی را ادامه میدهد؛
و این الگو باعث اختلال قابلتوجه در زندگی فرد میشود.
برای تشخیص، این الگو معمولاً باید حداقل حدود ۱۲ ماه وجود داشته باشد، هرچند در موارد شدید ممکن است زودتر نیز قابل تشخیص باشد.
نشانههای هشداردهنده اختلال گیمینگ
برخی نشانهها میتوانند زنگ خطر باشند:
- ناتوانی در کاهش زمان بازی
- تلاشهای مکرر و ناموفق برای کنترل بازی
- عصبانیت شدید هنگام محدود شدن دسترسی به بازی
- کنار گذاشتن دوستان و فعالیتهای قبلی
- افت تحصیلی یا شغلی
- بههم خوردن خواب
- ادامه بازی با وجود مشکلات خانوادگی
- استفاده از بازی برای فرار از اضطراب، غم یا احساس تنهایی
- دروغ گفتن درباره میزان زمانی که صرف بازی میشود
- بیتوجهی به تغذیه، فعالیت بدنی یا بهداشت فردی
- ادامه دادن بازی حتی زمانی که فرد پیامدهای منفی آن را میبیند.
اما وجود یک یا دو مورد از این نشانهها به تنهایی به معنای تشخیص اختلال نیست؛ شدت، تداوم و میزان اختلال در عملکرد زندگی اهمیت دارد.
ارتباط گیمینگ و قمار؛ مرزهای جدید اعتیاد
یکی از پدیدههای مهم سالهای اخیر، نزدیک شدن مرز میان بازی و قمار است.
برخی بازیهای دیجیتال از مکانیزمهایی استفاده میکنند که شباهتهایی با قمار دارند؛ برای مثال پاداشهای تصادفی، خریدهای درونبرنامهای و سازوکارهایی که فرد را برای دریافت پاداش بعدی به تکرار رفتار تشویق میکنند.
از سوی دیگر، قمار نیز به شکل فزایندهای وارد تلفن همراه، بازیهای ورزشی و پلتفرمهای آنلاین شده است.
WHO نیز به همگرایی فزاینده میان بازی و قمار اشاره کرده و احتمال ارتباط و همزمانی این دو مشکل را مورد توجه قرار داده است.
این موضوع در مورد کودکان و نوجوانان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا سیستمهای کنترل تکانه و تصمیمگیری در این دوره هنوز در حال رشد هستند.
اعتیادهای رفتاری نوظهور
در سالهای اخیر رفتارهای دیگری نیز در ادبیات پژوهشی با مفهوم «اعتیاد رفتاری» بررسی شدهاند؛ از جمله:
استفاده مشکلزا از شبکههای اجتماعی
- خرید اجباری یا Compulsive Buying
- رفتار جنسی اجباری
- استفاده مشکلزا از اینترنت
- برخی الگوهای افراطی ورزش
- برخی الگوهای افراطی استفاده از تلفن همراه
اما یک نکته علمی بسیار مهم وجود دارد:
همه این رفتارها در حال حاضر جایگاه تشخیصی یکسانی ندارند.
برای مثال، در DSM-5، Gambling Disorder یک اختلال بالینی شناختهشده است، در حالی که Internet Gaming Disorder در بخش شرایط نیازمند پژوهش بیشتر قرار گرفته است. در مقابل، ICD-11 سازمان جهانی بهداشت، Gambling Disorder و Gaming Disorder را در گروه اختلالات ناشی از رفتارهای اعتیادآور قرار داده است.
بنابراین بهتر است درباره عباراتی مانند «اعتیاد به اینستاگرام»، «اعتیاد به خرید» یا «اعتیاد به موبایل» با احتیاط علمی صحبت کنیم و هر استفاده شدید یا مکرر را بلافاصله «اختلال» ننامیم.
چرا بعضی افراد بیشتر در معرض اعتیادهای رفتاری قرار دارند؟
یک علت واحد وجود ندارد.
ترکیبی از عوامل میتواند احتمال شکلگیری رفتار اعتیادگونه را افزایش دهد:
عوامل روانشناختی
- تکانشگری
- جستوجوی هیجان
- دشواری در تنظیم هیجان
- تحمل پایین ناکامی
- اضطراب و افسردگی
- احساس تنهایی
- نیاز شدید به تأیید
- فرار از مشکلات و احساسات ناخوشایند
عوامل خانوادگی و اجتماعی
- تعارض خانوادگی
- ضعف ارتباط والد و فرزند
- انزوای اجتماعی
- دسترسی آسان و بدون محدودیت
- فشار همسالان
- الگوهای ناسالم مصرف رسانه
- عوامل محیط دیجیتال
- دسترسی ۲۴ ساعته
- پاداشهای سریع
- اعلانها و محرکهای مکرر
- طراحی مبتنی بر حفظ توجه
- پرداختهای آسان
- ترکیب سرگرمی، رقابت و پاداش
در واقع، مسئله فقط «ضعف اراده» نیست؛ تعامل میان ویژگیهای فرد، محیط و ویژگیهای خود رفتار اهمیت دارد.
آیا اعتیاد رفتاری همان اعتیاد به مواد است؟
خیر، اما میان آنها شباهتهای مهمی وجود دارد.
در هر دو نوع مشکل ممکن است شاهد:
ولع، کاهش کنترل، اولویت یافتن رفتار، تداوم با وجود پیامدهای منفی و تلاشهای ناموفق برای کاهش رفتار باشیم.
به همین دلیل در طبقهبندیهای جدید، برخی رفتارهای اعتیادآور در کنار اختلالات مصرف مواد مورد توجه قرار گرفتهاند.
با این حال، تفاوتهای مهمی نیز وجود دارد و نباید همه اعتیادهای رفتاری را دقیقاً معادل وابستگی به مواد دانست. پژوهش درباره سازوکارهای عصبی و روانشناختی این اختلالات همچنان ادامه دارد.
درمان اعتیادهای رفتاری
درمان باید بر اساس نوع مشکل و شرایط فرد طراحی شود.
در بسیاری از موارد، رواندرمانی بخش مهمی از درمان است.
درمان میتواند روی موضوعاتی مانند:
- شناسایی محرکهای رفتار
- مدیریت ولع
- تنظیم هیجان
- اصلاح افکار ناکارآمد
- کنترل تکانه
- حل مسئله
- اصلاح سبک زندگی
- بازسازی روابط
- کاهش رفتارهای اجتنابی
- ایجاد فعالیتهای جایگزین سالم
- تمرکز کند.
در اختلال قمار، ارزیابی وضعیت مالی، خانوادگی و پیامدهای اجتماعی نیز اهمیت ویژهای دارد.
در نوجوانان مبتلا به گیم مشکلزا نیز همکاری با خانواده اهمیت زیادی دارد؛ هدف صرفاً «گرفتن گوشی یا حذف بازی» نیست، بلکه باید عواملی که باعث شدهاند بازی به مهمترین منبع لذت، ارتباط یا فرار از هیجانهای ناخوشایند تبدیل شود، شناسایی و اصلاح شوند.
اعتیادهای جدید، مسئله انسان جدید
در دنیای امروز، انسان فقط میتواند به یک ماده وابسته شود؛ گاهی میتواند به تجربهای که به او پاداش میدهد نیز وابسته شود.
قمار، بازیهای دیجیتال و برخی رفتارهای آنلاین میتوانند در شرایط خاص به چرخهای تبدیل شوند که در آن:
پاداش → تکرار → عادت → کاهش کنترل → آسیب → ادامه رفتار
شکل میگیرد.
اما مهم است که از یک اشتباه رایج دوری کنیم:
هر علاقهای اعتیاد نیست و هر استفاده زیادی اختلال نیست.
معیار اصلی، از دست رفتن کنترل، اولویت یافتن رفتار و ادامه آن با وجود پیامدهای منفی و اختلال قابلتوجه در زندگی است. این همان نقطهای است که سرگرمی میتواند به یک مسئله بالینی تبدیل شود.
