روانشناس بودن بهمعنای مصونیت از تعارضهای شخصیتی، مشکلات هیجانی یا اختلالات روانی نیست.
چرا روانشناسان و درمانگران همیشه انسانهای کاملاً بالغ و بینقصی نیستند؟
تصویری که گاهی از روانشناس یا رواندرمانگر در ذهن جامعه شکل میگیرد، انسانی است که همیشه آرام، منطقی، صبور، خودآگاه و مسلط بر هیجانات خود است؛ گویی کسی که به دیگران برای حل مشکلات روانی کمک میکند، خودش باید از تمام تعارضهای انسانی عبور کرده باشد.
اما واقعیت علمی بسیار متفاوت است.
روانشناس بودن، فرد را در برابر اضطراب، خشم، ناکامی، تعارضهای رابطهای، سوگ، فرسودگی شغلی یا حتی اختلالات روانی مصون نمیکند.
روانشناس هم انسان است
روانشناسان نیز مانند سایر انسانها با تاریخچه زندگی، خانواده، تجربیات کودکی، دلبستگیها، نقاط ضعف شخصیتی و تعارضهای حلنشده وارد بزرگسالی میشوند.
تفاوت اصلی در این است که یک متخصص حرفهای باید بتواند این مسائل را بشناسد، مسئولیت آنها را بپذیرد و اجازه ندهد مشکلات شخصیاش کیفیت کار درمانی را مختل کند.
بنابراین معیار حرفهای بودن یک درمانگر این نیست که هیچ مشکل شخصی نداشته باشد؛ بلکه مهمتر این است که نسبت به محدودیتها و نقاط آسیبپذیر خود آگاهی داشته باشد.
چرا بعضی درمانگران حتی ممکن است از نظر روانی فرسوده به نظر برسند؟
شغل رواندرمانی با مواجهه مداوم با درد انسانها همراه است. درمانگر روزانه با روایتهایی از سوگ، خشونت، تروما، طلاق، اعتیاد، اضطراب و ناامیدی مواجه میشود.
پژوهشها نشان دادهاند که فرسودگی شغلی در متخصصان سلامت روان مسئلهای واقعی است. یک مرور نظاممند و فراتحلیل از ۶۲ مطالعه با مجموع بیش از ۹۴۰۰ متخصص سلامت روان، شیوع قابلتوجه فرسودگی هیجانی، مسخ شخصیت و کاهش احساس موفقیت شخصی را گزارش کرده است.
در مورد رواندرمانگران نیز یک مرور نظاممند نشان داده است که عوامل فردی، ویژگیهای شخصیتی، شیوههای مقابله، حمایت حرفهای و شرایط کاری میتوانند با فرسودگی و بهزیستی روانشناختی ارتباط داشته باشند.
بنابراین گاهی آنچه از بیرون به شکل «بیحوصلگی»، «سردی» یا حتی رفتار نامناسب دیده میشود، ممکن است با فرسودگی شغلی و فشار حرفهای ارتباط داشته باشد؛ هرچند این مسئله بههیچوجه رفتار غیراخلاقی یا آسیبرسان را توجیه نمیکند.
آیا مشکلات شخصی میتوانند به درمانگر کمک هم بکنند؟
تا حدی بله.
تجربه شخصی رنج، اگر بهدرستی پردازش شده باشد، میتواند ظرفیت همدلی و درک درمانگر را افزایش دهد. اما یک تفاوت اساسی وجود دارد:
رنجِ پردازشنشده میتواند به درمانگر آسیب بزند؛ رنجِ پردازششده میتواند به منبعی برای فهم بهتر مراجع تبدیل شود.
به همین دلیل در رواندرمانی حرفهای، خودآگاهی اهمیت بسیار زیادی دارد. پژوهشها نیز بر نقش خودآگاهی درمانگر و توجه به سوگیریها، ارزشهای شخصی و تجربههای هیجانی او تأکید کردهاند.
خطر بزرگتر: درمانگری که خودش را استثنا میداند
یکی از مشکلات جدی زمانی ایجاد میشود که درمانگر تصور کند چون روانشناس است، دیگر نیازی به رشد شخصی ندارد.
این نگرش میتواند به شکلهای مختلف ظاهر شود:
نپذیرفتن اشتباه
ناتوانی در دریافت بازخورد
خودشیفتگی حرفهای
استفاده از دانش روانشناسی برای توجیه رفتارهای شخصی
تشخیصگذاری افراطی برای اطرافیان
ناتوانی در حفظ مرزهای حرفهای
مقاومت در برابر سوپرویژن یا درمان شخصی
دانش روانشناسی لزوماً به معنای بلوغ روانشناختی نیست.
ممکن است فرد درباره دلبستگی، طرحوارهها، تروما و مکانیسمهای دفاعی بسیار بداند، اما در زندگی شخصی خود همچنان درگیر همان الگوهایی باشد که دربارهشان تدریس میکند.
پس یک درمانگر خوب چه تفاوتی با فرد عادی دارد؟
نه اینکه اضطراب نداشته باشد، خشمگین نشود یا اشتباه نکند.
بلکه بتواند وقتی خشمگین میشود، خشم خود را بشناسد؛ وقتی اشتباه میکند، مسئولیت آن را بپذیرد؛ وقتی دچار تعارض میشود، به جای فرافکنی به خودنگری بپردازد و وقتی احساس میکند توانایی ادامه کار را ندارد، از سوپرویژن، استراحت یا درمان شخصی استفاده کند.
درمانگر سالم کسی نیست که «مشکل ندارد»؛ کسی است که با مشکلات خودش مسئولانه برخورد میکند.
یک نکته مهم
نباید از مشاهده رفتار نامناسب یک روانشناس نتیجه گرفت که «پس همه روانشناسان همین هستند». همانطور که مشاهده یک پزشک سیگاری به این معنا نیست که پزشکی بیفایده است.
از سوی دیگر، عنوان روانشناس یا درمانگر نیز نباید فرد را از نقد و پاسخگویی معاف کند.
سلامت حرفهای یعنی تخصص، اخلاق، خودآگاهی، پذیرش محدودیتها، نظارت حرفهای و تعهد مداوم به رشد.
شاید بلوغ روانی را نه در این ببینیم که انسان دیگر هیچ تعارضی ندارد، بلکه در این بدانیم که تعارضهای خودش را میبیند و آنها را به دیگری تحمیل نمیکند.
منابع پیشنهادی
O’Connor, K., Neff, D. M., & Pitman, S. (2018). Burnout in mental health professionals: A systematic review and meta-analysis of prevalence and determinants. European Psychiatry.
Simionato, G. K., & Simpson, S. (2018). Personal risk factors associated with burnout among psychotherapists: A systematic review of the literature. Journal of Clinical Psychology.
Van Hoy, A. V., & Rzeszutek, M. (2022). Burnout and Psychological Wellbeing Among Psychotherapists: A Systematic Review. Frontiers in Psychology.
پژوهش درباره خودآگاهی درمانگران و نقش آن در بهبود عملکرد حرفهای.
